Čuveni britanski istoričar Erik Hobsbom nazvao je kratki 20. vek dobom ekstrema (Erik J. Hobsbom, Doba ekstrema. Istorija kratkog dvadesetog veka 1914–1991, Beograd, 2004). Sedamdeset i kusur godina ovog stoleća (u zavisnosti od autora: od 1914. ili 1918. do 1991/2) ostalo je upamćeno kao epoha neverovatnog uzleta razuma i nauke, slobode i humanosti, ali i kao epoha neviđenog varvarstva ostvarenog pomoću sofisticiranih tehnologija; bilo je obeleženo neprekidnim sukobom ideologija, od krajnje levih do krajnje desnih. Epoha je započela (neko bi rekao) romantičnim, ali svakako nepromišljenim činom atentata na austrougarskog prestolonaslednika Franca Ferdinanda. Iz njega je proizašao rat koji je bio zamišljen samo kao kaznena ekspedicija protiv Kraljevine Srbije, da bi se u roku od svega par nedelja pretvorio u obračun do tada neviđen po razmerama. Četiri godine kasnije, na ruševinama Evrope i njenih carstava nikle su nove, nacionalne, države poput, recimo, Čehoslovačke, Poljske ili Kraljevine Srba Hrvata i Slovenaca, te jedna posebna država – Savez Sovjetskih Socijalističkih Republika, čiji su građani verovali da grade jedno drugačije, tehnološki napredno, a pravedno društvo.
Dvadeset godina kakvog-takvog mira nije rešilo ni jednu od suprotnosti koje su dovele do prvog čina svetskog krvoprolića – godine što su usledile samo su ih produbile. Drugi čin istog svetskog rata (1939–1945) bio je još razorniji: čovečanstvo je upoznalo najubojitije oružje ikada napravljeno i spoznalo je do kog nivoa varvarstva može da se spusti civilizovan svet kada nekritički, bespogovorno sledi jednu ideologiju.
Fašizam, jedna od tri dominantne ideologije epohe, bio je poražen, ali su preostale dve, liberalizam i komunizam, iskopale duboke rovove. Atmosfera straha od nuklearne kataklizme održavala je prividan mir, uz obilje lokalnih i regionalnih ratova u kojima su sukobljene ideologije odmeravale snage (Korejski rat, Vijetnamski rat, Iračko-iranski rat, rat u Avganistanu, građanski rat u Libanu, ratovi Izraela i susednih arapskih država i dr.). Bio je to “vrući mir Hladnog rata”. Najzad je ideologija zasnovna na teoriji marksizma-lenjinizma posustala, jer je gradila ekonomski sistem koji je dugoročno bio neodrživ. Početak poslednje decenije kalendarskog 20. veka bio je ujedno i kraj 20. veka kao istorijske epohe. Svet novog milenijuma gradi se bez dominantnog uticaja ideologija ili bolje reći – jedina ideologija koja je preostala jeste jagma za golim profitom.
Brojni književnici pronalazili su teme u suprotnostima kratkog 20. veka i obično su zastupali vrednosti neke od sukobljenih ideologija. Miroslav Krleža (1893–1981), nesumnjivo najveći hrvatski književnik, stvorio je golemi opus, gotovo u potpunosti zasnovan na istorijskom iskustvu 20. veka i njegovim sukobljenim ideologijama. Bio je levičar, marksista, kasnije i ugledni član Komunistričke partije Jugoslavije (Saveza komunista Jugoslavije). Zastupao je gledište da umetnost mora da bude angažovana, da doprinosi revolucionarnom preobražaju hrvatskog i jugoslovenskog društva. Kao žestok polemičar, pri tom erudita obdaren neverovatnom rečitošću, vodio je na stranicama svog časopisa Pečat, u predvečerje Drugog svetskog rata, polemike sa ortodoksnim staljinistima, okupljenim oko Milovana Đilasa i Radovana Zogovića, o odnosima između umetnosti i revolucije (Miroslav Krleža “Predgovor podravskim motivima Krste Hegedušića”, Eseji, Beograd, 1970; Isti, Dijalektički antibarbarus, Sarajevo, 1983; Stanko Lasić, Sukob na književnoj ljevici 1928–1952, Zagreb, 1970). U socijalističkoj Jugoslaviji delio je status državnog književnika br. 1 sa Ivom Andrićem (o čemu ima brojnih podataka u dokumentarnoj građi koja se čuva u Arhivu Jugoslavije u Beogradu, recimo u fondu Savezna komisija za kulturne veze sa inostranstvom). Njegovo delo bilo je, nakon sukoba sa Informbiroom 1948. godine, napuštanja staljinističkog modela izgradnje socijalizma i otvaranja Jugoslavije prema Zapadu (počev od 1950.), redovno prevođeno na vodeće svetske jezike i plasirano u inostranstvu. Igrao je takođe ulogu svojevrsnog arbitra po pitanju šta je to prava umetnost, a šta nije. Polemike oko njegovog života i dela, od obožavanja do osporavanja, traju i danas, četrdeset i pet godina nakon smrti i trideset i pet godina od raspada Jugoslavije.
Hrvatska, njeno mesto unutar Austro-Ugarske monarhije i Jugoslavije, te hrvatski narod i njegovi odnosi sa susedima su u centru pažnje najvećeg dela Krležine proze. U zbirci pripovedaka “Hrvatski bog Mars” to je iskustvo Hrvata u klanici Prvog svetskog rata, a u ciklusu o Glembajevima postepena degeneracija hrvatske aristokratije, koja se nije snašla u previranjima 20. veka.
Roman “Zastave” je Krležino najobimnije delo, objavljeno 1962. i ovenčano NIN-ovom nagradom iste godine. Na preko 1200 stranica knjige obuhvaćen je vremenski raspon od 1913. do 1922. godine. Radnja se odvija u Zagrebu i okolini, u Budimpešti, Beču, na ratištu u Galiciji i u Beogradu. Pred čitaocima defiluje galerija živopisnih likova: intelektualac i buntovnik Kamilo Emerički mlađi – glavna ličnost romana; njegov otac i antipod Kamilo Emerički stariji – visoki činovnik u vladi Trojedne kraljevine Hrvatske, Slavonije i Dalmacije i kasnije opunomoćeni poslanik Kraljevstva Srba, Hrvata i Slovenaca u Budimpešti; životna ljubav Emeričkog mlađeg – avangardna i vremešna mađarska poetesa Ana Borongaj; rođak – politički kameleon, ratni profiter i jedina ličnost sa obe noge čvrsto na zemlji – Bogoljub (Amadeo) Trupac; komandant carske i kraljevske husarske regimente general Martinengi – prototip kondotijera iz vremena Tridesetogodišnjeg rata i mnogi drugi.
Centralna tema “Zastava” je mesto Hrvatske i hrvatskog naroda na prelomu epoha. U prve dve knjige romana (1913–1915) raspadao se okoštali svet Habsburške monarhije. Država, koja bi se pre mogla objasniti kao porodično imanje kuće Habsburg nego država u modernom smislu te reči, nije više mogla da se odupre težnjama svojih mnogobrojnih naroda da stvore nacionalne države. A Kraljevina Ugarska, kao njen najkonzervativniji deo, još je nastojala silom da mađarizuje svoje narode. Kamilo Emerički mlađi, hipersenzibilni intelektualac i pripadnik hrvatskog plemstva (koje je sebi pridavalo mnogo veći značaj nego što ga je objektivno imalo unutar Monarhije), započeo je svoj politički život upoznavši u prvom razredu gimnazije dečaka iz nižih slojeva zagrebačkog građanstva. Ovaj dečak, Joakim Žigman Joja, uputio ga je u svet miljama dalek od onog čiji su pripadnici nastojali da po svaku cenu postanu Mađari, a u kome je Kamilo Emerički rastao kao pod staklenim zvonom. Upoznao ga je sa životom sirotinje, zarazio hrvatskim nacionalizmom. Kamilo Emerički je postao buntovnik, koji na ruševinama Kraljevine Ugarske želi da gradi nacionalnu i socijalno pravednu državu. Taj put ga je, preko Hrvatsko-srpske koalicije, doveo do Kraljevine Srbije – “Pijemonta” Južnih Slovena, kako se verovalo: slobodne i napredne države, predvođene narodnom dinastijom Karađorđevića. Balkanski ratovi, jagma balkanskih državica oko plena, oličena u pokolju između Srba i Bugara na Bregalnici 1913. otreznili su ga i Emerički odlazi u pakao Prvog svetskog rata odbacujući ideju ujedinjenja Južnih Slovena sa Srbijom kao predvodnicom.
Drugi deo romana (četvrta i peta knjiga) odigrava se tokom 1922. godine. Austro-Ugarska više ne postoji. Kao što je scena sahrane Kamilove majke, plemenite Hortenzije Habdelić fon Zdenčaj Dvorske und Ladanje Gornje simbolično najavila smrt podunavske monarhije, tako je scena sahrane Kamilovog tasta, plemenitog Jurjaveškog, tu smrt zapečatila. Gradi se novi svet – Jugoslavija. Dok se galerija živopisnih likova, okupljena na parastosu posle sahrane plemenitog Jurjaveškog, teši verom u obnovu Monarhije i povratak oduzetih privilegija, neki drugi nastoje da se uklope u novi poredak. Presvetli, dr juris Kamilo Emerički stariji: bivši šef policije Trojedne kraljevine Hrvatske, Slavonije i Dalmacije; poslanik u Ugarskom parlamentu, poznat po visokoparnim govorima kojima je branio, kako je verovao, strateški interes Trojednice da ostane čvrsto vezana za Ugarsku; visoki državni činovnik koji je pred mađarskim ministrom-predsednikom, čuvenim Ištvanom Tisom, grofom od Boroš-Jene i Segeda, morao da brani antimađarsku i projugoslovensku delatnost svog sina (a ovaj ženerozno prelazio preko “pubertetskih ispada” Emeričkog mlađeg); čovek za koga se vezuje vrlo problematična uloga u pokoljima civilnog stanovništva u Mačvi 1914. godine, našao je u novoj državi uhljebljenje, kao ministar “na raspoloženju” i potom poslanik Kraljevstva SHS u Budimpešti. Postao je, štaviše, vatreni unionista.
Kamilo Emerički mlađi, zgađen političkim preokretom svog oca, zgađen potpuno nedemokratskim načinom na koji je izvršeno ujedinjenje 1918. te izglasan Vidovdanski ustav 1921. postaje uvereni komunista i, budući advokat po zanimanju, branilac jednog (od neuspešnih) atentatora na kralja Aleksandra Karađorđevića.
Miroslav Krleža se, pišući istorijski roman, držao osnovnih istorijskih činjenica, ali su mu one služile i kao polazište za sopstvene, slobodne interpretacije prošlosti. Kao umetnik imao je potpuno pravo na to (Andrej Mitrović, “Zabeleške na marginama Krležinih Zastava“, Ćudljiva muza. Ogledi o istorijskom, naučnom i umetničkom, Valjevo, 1992.).
U mladosti je odlučno odbacio Austo-Ugarsku, naročito njen mađarski deo (iako je perfektno govorio mađarski jezik i bio odličan poznavalac mađarske književnosti). Verovao je u pijemontsku ulogu Srbije u ujedinjenju Južnih Slovena i kao dobrovoljac došao je u Srbiju 1912. kako bi se borio u ratu protiv Osmanskog carstva (i bio uhapšen u istoj toj Srbiji kao sumnjiv, te sproveden nazad u Monarhiju). U Kraljevini Jugoslaviji bio je angažovani intelektualac, ogorčen načinom kako je ujedinjena južnoslovenska država, koja je, po mnogo čemu, bila proširena Srbija. Mrzeo je militarizam, rat, autokratiju. Verovao je u ideje socijalne pravde i u mogućnost da se stvori jedno tehnološki napredno a pravedno društvo, ali ne onakvo kakvo je bilo građeno u SSSR. U socijalističkoj Jugoslaviji je kao državni pisac i lični prijatelj Josipa Broza Tita uživao brojne privilegije. I svi ti slojevi, sve dimenzije njegove biografije osećaju se u “Zastavama”. Izložio je podsmehu hrvatsku gospodu (sa čijih ulaštenih cipela još nije bilo otpalo blato sa slavonskih i zagorskih njiva, a koje se napadno pozivalo na svoje prastare plemenite pretke), mađarske intelektualce i političare, kako košutovce, tako i deakovce, jugoslovenske unitariste (one obuzete romantičarskim zanosom iz vremena posle Majskog prevrata 1903. i one službene posle ujedinjenja 1918.). Rugao se svugde prisutnoj malograđanštini i licemerju uglednih pripadnika građanskog društva.
Ako bi pisac ovog osvrta trebalo da se opredeli koje mu se Krležino prozno delo više dopada, dao bi svakako prednost romanu “Povratak Filipa Latinovića”, pripovetkama “Sprovod u Terezijenburgu” i “Baraka 5b”, ali su i “Zastave” veliki roman. Kroz povest o Kamilu Emeričkom mlađem, Krleža preispituje sve nade, htenja i zablude svoje generacije. Da li je Hrvatska, odnosno Jugoslavija u kojoj je dočekao starost i književnu slavu bila ostvarenje njegovog mladalačkog sna ili se taj san raspršio još na padinama Bregalnice 1913. godine?
